Gdy późną jesienią zobaczymy na pniu dachówkowato ułożone kapelusze, nie musi to być boczniak ostrygowaty. Podobny tryb życia i podobny kształt owocników znajdziemy także u innych grzybów. Jednym z nich jest boczniaczek późny, Sarcomyxa serotina. W starszych tekstach często spotkamy go pod nazwą Panellus serotinus.

To grzyb, na którego przykładzie możemy pokazać kilka ciekawych rzeczy: przystosowanie do życia na drewnie, znaczenie mikroskopii i DNA w ustalaniu pokrewieństwa, zmienne oceny smaku, a także to, jak łatwo niepewna informacja staje się pozornie niepodważalną prawdą. A ponieważ w MykoRIK wolimy dowody od straszenia i sprzedawania cudów, przyjrzymy się temu po kolei.

Oliwkowy kapelusz i krótki, barwny trzon

Kapelusz boczniaczka późnego ma zwykle około 3–12 cm szerokości, kształt muszlowaty do wachlarzowatego. Przy wilgotnej pogodzie jest błyszczący i śluzowaty, a gdy jest sucho, może sprawiać wrażenie delikatnie filcowatego. Typowe są odcienie oliwkowe, zielonkawe lub żółtozielone; ubarwienie jest jednak zmienne i czasem pojawia się niebieskawy odcień.

Blaszki są gęste, za młodu mogą być żółtopomarańczowe, później kremowe do białawych. Krótki, boczny trzon ma odcienie żółtawe, oliwkowe lub pomarańczowe i drobne, ciemniejsze łuseczki. Właśnie jego barwa i powierzchnia pomagają odróżnić boczniaczka od boczniaka ostrygowatego, którego trzon jest zwykle białawy do szarawego i pozbawiony tych łuseczek. Wysyp zarodników boczniaczka jest biały.

Czeskie Towarzystwo Mykologiczne ocenia go jako grzyb jadalny niższej jakości. Smak opisuje jako łagodny, niekiedy lekko gorzkawy. Warto więc oddzielić pytanie o jadalność od tego, czy konkretny grzyb jest dla nas wart zachodu w kuchni.

(Źródło: Czeskie Towarzystwo Mykologiczne – boczniaczek późny)

Gdzie i kiedy go spotkamy

Interesują nas przede wszystkim wilgotne miejsca z drewnem drzew liściastych. BOTANY.cz wymienia wierzby, olsze, buki i klony; owocniki wyrastają zwykle w grupach. Główny okres występowania przypada według tego źródła na listopad i grudzień, ale odnotowuje ono też szerszy sezon od lipca do grudnia. Nazwy „późny” nie potraktujemy więc jako zakazu pojawiania się wcześniej.

Drewno z owocnikami może na pierwszy rzut oka należeć również do wciąż żywego drzewa. Sama obecność grzyba na pniu nie powie nam jednak bez dodatkowych informacji, w jakim stanie są jego wewnętrzne tkanki. Dla boczniaczka ważne jest drewno jako podłoże, a nie to, czy drzewo z zewnątrz nadal się zieleni.

(Źródło: BOTANY.cz – występowanie i ekologia boczniaczka późnego)

Nie jest to grzyb wyłącznie europejski. Uniwersytecki atlas E-Flora BC dokumentuje występowanie w Ameryce Północnej i wymienia również Europę. Wspomina o zbiorach zielnikowych z Kolumbii Brytyjskiej i innych obszarów Ameryki Północnej. Takie zapisy są przydatne właśnie dlatego, że za nazwą grzyba stoją zachowane okazy, do których można wrócić przy zmianach w taksonomii.

(Źródło: University of British Columbia – Sarcomyxa serotina)

Śluzowata powierzchnia ma też mikroskopowe podłoże

Naukowy opis rodziny Sarcomyxaceae wskazuje na galaretowaty składnik w miąższu kapelusza oraz żelatynizację skórki i części wewnętrznej tkanki. Mikroskopia pomaga więc wyjaśnić jego szczególną konsystencję.

Kolejną ciekawostką są amyloidalne zarodniki. Tym słowem określa się pewną reakcję barwną na odpowiedni odczynnik jodowy stosowany w badaniach mikroskopowych. To cecha służąca porównywaniu grzybów, a nie informacja o jadalności czy właściwościach leczniczych.

Ta sama praca zalicza przedstawicieli rodziny do saprotrofów nadrzewnych: organizmów pozyskujących substancje odżywcze z martwej materii organicznej. Z perspektywy lasu widzimy więc nie tylko kilka kapeluszy, lecz także element rozkładu drewna i powrotu jego składników do obiegu substancji odżywczych.

(Źródło: Olariaga i in., 2020 – opis rodziny Sarcomyxaceae i jej biologii)

Dlaczego raz Panellus, a innym razem Sarcomyxa

Nazwy odzwierciedlają również zmiany w naszym rozumieniu pokrewieństwa. W badaniu z roku 2020 rodzaj Sarcomyxa otrzymał własną rodzinę Sarcomyxaceae, której wyodrębnienie poparto wielogenową analizą filogenetyczną.

Podobieństwo do boczniaka nie uprawnia więc do przypisywania boczniaczkowi wszystkich jego właściwości. Wachlarzowaty kapelusz i boczne przytwierdzenie do drewna mają też grzyby z odmiennych linii ewolucyjnych.

(Źródło: Olariaga i in., 2020 – pokrewieństwo i nowe rodziny)

Mukitake: jedna znana nazwa, dwa odrębne gatunki

W przypadku źródeł azjatyckich pojawia się jeszcze ważniejsze rozróżnienie. Obok Sarcomyxa serotina istnieje spokrewniona Sarcomyxa edulis, wiązana z japońską nazwą mukitake. W starszej literaturze nazwy i granice gatunków nakładały się na siebie, co utrudnia przejmowanie informacji zarówno o uprawie, jak i o wpływie na zdrowie.

Saito, Tonouchi i Harada w pracy z roku 2014 badali japońskie zbiory z lat 2011–2013. Wyróżnili typ żółty i zielony, opisali różnice w cechach makroskopowych i mikroskopowych oraz porównali ich DNA. Oba typy tworzyły odrębne, choć blisko spokrewnione grupy. Ich jednojądrowe grzybnie były we wzajemnie testowanych kombinacjach niekompatybilne.

Autorzy rozróżnili zatem S. edulis jako mukitake i S. serotina jako osomukitake. Nie chodziło więc tylko o inną nazwę tego samego grzyba. Jednocześnie nie zrobimy z tego prostej domowej reguły „żółty oznacza jeden gatunek, zielony drugi”: w badaniu posłużono się całym zestawem cech i wyników laboratoryjnych.

Praktyczny wniosek dla czytania literatury ma zasadnicze znaczenie. W przypadku starszego badania opatrzonego nazwą Panellus serotinus musimy ustalić, skąd pochodził materiał i jak go oznaczono. Inaczej łatwo przypiszemy wyniki dotyczące azjatyckiego krewniaka naszemu europejskiemu boczniaczkowi.

(Źródło: Saito, Tonouchi i Harada, 2014 – rozróżnienie Sarcomyxa edulis i S. serotina)

Skąd wzięła się opinia o rakotwórczym grzybie

Mamy tu niemal podręcznikowy przykład szumu informacyjnego. Kunze, Neubauer i Foerster w czasopiśmie Der Tintling w roku 2012 prześledzili pochodzenie doniesień, że boczniaczek zawiera niebezpieczne, być może rakotwórcze substancje. Opisali łańcuch przekazu ustnego, wpisu w internetowej dyskusji i dalszego powielania informacji, aż po atlasy. Przywoływana informacja nie była przy tym poparta udokumentowanym badaniem, które wykazywałoby taką rakotwórczość.

Autorzy zacytowali również wypowiedź toksykologa Siegmara Berndta, który uznał zaliczenie na tej podstawie do grzybów trujących za nieuzasadnione. Precyzyjne sformułowanie jest ważne: chodziło o analizę pochodzenia twierdzenia i braku dowodów na jego poparcie. Nie było to badanie kliniczne dowodzące zerowego ryzyka w każdych okolicznościach ani wycofanie pierwotnego „badania nad rakiem”.

Artykuł zawiera również optymistyczne rozważania na temat niektórych składników grzyba. One jednak także same w sobie nie potwierdzają działania leczniczego u ludzi. Wobec twierdzeń w obu kierunkach zastosujemy tę samą miarę: domaganie się dowodów szkodliwości jest tak samo słuszne jak domaganie się dowodów obiecywanej korzyści zdrowotnej.

(Źródło: Kunze, Neubauer i Foerster, 2012 – pochodzenie opinii o trującym boczniaczku)

Czy można go uprawiać?

Eksperymentalna uprawa japońskiego mukitake jest dobrze udokumentowana. W badaniu z roku 2006, opublikowanym jeszcze pod nazwą Panellus serotinus, testowano trociny buka Fagus crenata z otrębami ryżowymi. Porównywano wielkość trocin, proporcje mieszanki i wilgotność. W tym doświadczeniu tworzenie owocników przebiegało najlepiej przy 10 °C po dziewięćdziesięciodniowym przerastaniu podłoża w temperaturze 23 °C. Zbyt wilgotne i bogate w otręby podłoże zwiększało występowanie wodnistych owocników.

To dobry przykład tego, że warunki sprzyjające wzrostowi grzybni i warunki tworzenia owocników nie muszą być takie same. Jednocześnie jest to starsza praca z japońskim materiałem. Podanych liczb nie będziemy więc przedstawiać jako uniwersalnej instrukcji dla europejskiej Sarcomyxa serotina. Bez weryfikacji tożsamości szczepu pominęlibyśmy właśnie różnicę wyjaśnioną powyżej.

(Źródło: Kamohara i Tokimoto, 2006 – uprawa mukitake na podłożu trocinowym)

Współczesne badania mogą już wykorzystywać materiał jednoznacznie oznaczony jako S. edulis. Na przykład w badaniu z roku 2024 zebrano dzikie szczepy w chińskim Heilongjiangu, a u szesnastu zachowanych szczepów potwierdzono tożsamość za pomocą markera ITS. Porównywano wzrost grzybni, odporność na pleśń, plon i właściwości owocników. Różnice między szczepami mają znaczenie dla hodowców: nawet pojedynczy gatunek nie oznacza jednej, niezmiennej wydajności uprawy.

(Źródło: Liu i in., 2024 – selekcja i porównywanie szczepów Sarcomyxa edulis)

Enzym, który odbarwia barwniki

Ciekawe są również badania biotechnologiczne. Xu i współautorzy w pracy z roku 2016 oczyścili lakazę z grzyba oznaczonego starszą nazwą Hohenbuehelia serotina. Sprawdzali jej działanie na barwniki syntetyczne i zmierzyli efekt odbarwiania. Pracowali z wyizolowanym enzymem w ustalonych warunkach laboratoryjnych.

To rzeczywisty eksperyment, ale wymaga dwóch uściśleń. Odbarwienie samo w sobie nie jest dowodem całkowitego rozkładu na nieszkodliwe produkty ani usunięcia wszelkiej toksyczności. A w przeczytanym opisie materiału nie udokumentowano molekularnego odróżnienia od S. edulis, które uprawniałoby nas do przypisania wyniku bez zastrzeżeń europejskim zbiorom.

Dlatego przedstawiamy ten wynik jako ciekawą pracę pod historyczną nazwą, z otwartą kwestią dokładnego zakresu taksonu. Z samego tego wyniku nie wynika, że kępa boczniaczka oczyści dowolne ścieki, a tym bardziej ludzki organizm.

(Źródło: Xu i in., 2016 – lakaza z Hohenbuehelia serotina i odbarwianie barwników)

Obietnice lecznicze: sprawdźmy, kogo lub co rzeczywiście badano

Pod historyczną nazwą Panellus serotinus znajdziemy również prace dotyczące metabolizmu i działania przeciwnowotworowego. Ich istnienie nie jest zmyślone. Istotne jest jednak to, co dokładnie oznaczają ich wyniki i do jakich wniosków nie wystarczają.

Wątroba i tłuszcze we krwi: doświadczenia na myszach

Inafuku i współautorzy badali frakcje ekstraktów mukitake u otyłych myszy db/db z cukrzycą. Opisali zmiany w gromadzeniu tłuszczów w wątrobie i niektórych powiązanych wskaźnikach. Praca ukazała się w czasopiśmie w roku 2012, a w wersji elektronicznej już w roku 2011. Było to badanie na zwierzętach z użyciem ekstraktów, a nie potwierdzenie skuteczności leczenia stłuszczenia wątroby u człowieka.

(Źródło: Inafuku i in., 2012 – ekstrakty mukitake i wskaźniki metaboliczne u myszy)

Kolejna praca z roku 2013 dotyczyła myszy ob/ob, modelu z niedoborem leptyny. Dwie grupy liczyły po sześć zwierząt, a doświadczenie trwało cztery tygodnie. W diecie doświadczalnej proszek z suszonego mukitake stanowił dziesięć procent mieszanki paszowej. Autorzy stwierdzili korzystne zmiany w gromadzeniu tłuszczów w wątrobie i niektórych wskaźnikach krwi.

Tak konkretny opis jest znacznie bardziej użyteczny niż hasło „grzyb oczyszcza wątrobę”. Mamy mały eksperyment ze specyficznym modelem zwierzęcym i ściśle zmodyfikowaną paszą. Nie daje nam to skutecznej dawki dla człowieka ani dowodu, że zwykły posiłek przyniesie ten sam efekt. Do tego pozostaje kwestia oznaczenia japońskiego materiału nazwanego historyczną nazwą.

(Źródło: Inoue i in., 2013 – układ doświadczenia i wyniki u myszy ob/ob)

Model nowotworowy: zastrzyk z ekstraktu to nie zupa grzybowa

W badaniu z roku 2012 analizowano frakcje polisacharydowe z materiału zebranego w koreańskim parku narodowym Deogyusan i oznaczonego jako Panellus serotinus. Przy zastosowanych stężeniach nie stwierdzono bezpośredniej cytotoksyczności wobec badanych linii komórkowych. U myszy z doświadczalnym mięsakiem 180 odnotowano jednak wydłużenie przeżycia po podaniu frakcji w zastrzykach do jamy otrzewnej. Badano również wskaźniki immunologiczne.

To punkt wyjścia do dalszych badań. Przerobienie tego na „boczniaczek niszczy raka” przemilczałoby jednak model, przygotowanie i sposób podania, prowadząc do wniosku, którego eksperyment nie weryfikował. Nawet informacja, że w doświadczeniu wykorzystano ludzką nowotworową linię komórkową, nie uczyniłaby z niego badania klinicznego na pacjentach. A koreańskiego materiału opisanego historyczną nazwą nie można bez rewizji wiarygodnie utożsamić z każdym europejskim znaleziskiem.

(Źródło: Kim i in., 2012 – frakcje polisacharydowe, doświadczenia na komórkach i mysi model nowotworowy)

Nawet odczytany genom nie jest dowodem klinicznym

W roku 2021 naukowcy opublikowali genom S. edulis o wielkości około 35,65 miliona par zasad, z 9364 anotowanymi genami kodującymi białka. Opisali między innymi geny wiązane z przetwarzaniem węglowodanów i wytwarzaniem metabolitów wtórnych. To cenna mapa do dalszych badań spokrewnionego gatunku.

Tytuł pracy mówi o podstawach właściwości leczniczych. Sama sekwencja i przewidywanie funkcji genów nie dowodzą jednak, że konkretny produkt pomaga chorym. Z genomu nie odczytamy jeszcze skutecznego i bezpiecznego leczenia człowieka. Właśnie przy takich artykułach musimy odróżniać rzeczywiście zmierzone dane od szerszej interpretacji wyników.

(Źródło: Tian i in., 2021 – genom Sarcomyxa edulis)

Co zatem możemy powiedzieć o zastosowaniach zdrowotnych?

W odnalezionych pracach twierdzenia dotyczące zdrowia opierają się przede wszystkim na badaniach przedklinicznych. Z tych wyników nie możemy wywodzić potwierdzonej skuteczności klinicznej boczniaczka późnego w leczeniu chorób wątroby, cukrzycy czy nowotworów. Oprócz przenoszenia wyników ze zwierzęcia na człowieka musimy tu rozważyć również przenoszenie ich między gatunkami i różnymi sposobami przygotowania.

W MykoRIK odrzucamy bezpodstawne obietnice lecznicze i zarabianie na strachu chorych. Tradycja, wysoka cena ani łacińska nazwa na opakowaniu nie zastępują dowodów. Nakłanianie człowieka, by z powodu takiego preparatu odkładał lub porzucał skuteczne leczenie, jest niebezpieczne. NIH/NCCIH wyraźnie ostrzega przed zastępowaniem i opóźnianiem leczenia onkologicznego za pomocą niezweryfikowanych środków.

(Źródło: NIH/NCCIH – niezweryfikowane środki i ryzyko odkładania leczenia)

Równie konsekwentnie będziemy jednak odróżniać nieudowodnioną skuteczność od udowodnionej nieskuteczności. Nawet odrzucanie szarlatanerii w dobrej wierze nie daje nam prawa do przesady w przeciwnym kierunku. Historia plotki o rakotwórczości dobrze przypomina, że musimy sprawdzać wszystkie mocne twierdzenia.

A co z kuchnią?

BOTANY.cz opisuje boczniaczka jako gatunek jadalny, ale mniej smaczny, używany do mieszanek lub marynowania w occie. Łagodny do gorzkawego smak uwzględniają też czeskie opisy. Azjatyckiej renomy cenionego mukitake nie wykorzystamy więc bez rozróżnienia gatunków jako dowodu, że każdy nasz boczniaczek będzie gastronomiczną sensacją.

Jeśli w tym grzybie nie pociąga nas akurat jedzenie, niczego nie tracimy. Widok jego oliwkowych kapeluszy, odmienność od boczniaków i jego rola w rozkładzie drewna w zupełności wystarczą, by zasługiwał na uwagę.

(Źródło: BOTANY.cz – kulinarna ocena boczniaczka)

Na zakończenie

Boczniaczek późny to nie tylko mniej znany sobowtór boczniaka. To jesienny grzyb nadrzewny z galaretowatym składnikiem tkanek, własną linią pokrewieństwa i azjatyckim krewniakiem, którego nazewnictwo bywa z nim mylone. Jego historia prowadzi od lasu przez mikroskop i DNA aż do tego, jak czytamy i przekazujemy informacje.

Nie musimy robić z niego ani udowodnionego czynnika rakotwórczego, ani cudownego leku. Znacznie ciekawszy jest rzeczywisty grzyb i to, co potrafimy o nim udokumentować.