Jak wygląda
Owocnik zwykle mierzy 3–10 cm, czasem nawet więcej. Początkowo bywa miseczkowaty, stopniowo nieregularnie się wygina i przypomina małża lub ludzkie ucho. Do drewna przyrasta wąską częścią; wyraźnego trzonu zazwyczaj brak.
Ubarwienie jest brązowe do czerwonobrązowego. Zewnętrzna strona jest delikatnie filcowata, wewnętrzna gładka lub żyłkowato pomarszczona. To właśnie na wewnętrznej powierzchni znajduje się warstwa zarodnikotwórcza. Wysyp zarodników jest biały i może lekko przyprószyć powierzchnię.
W wilgotnych warunkach miąższ jest elastyczny, chrząstkowato-galaretowaty. Podczas suszy owocnik marszczy się, ciemnieje, twardnieje i staje się kruchy. Zapach i smak są bardzo słabo wyczuwalne.
(Źródło: Czeskie Towarzystwo Mykologiczne – atlas grzybów)
Gdzie i kiedy rośnie
U nas jest bardzo typowy dla bzu czarnego, ale nie jest związany wyłącznie z nim. Rośnie również na drewnie innych drzew liściastych, na przykład buka, jesionu czy klonu. Znajdziemy go na obumarłych gałęziach i pniach.
Owocniki mogą pojawiać się przez cały rok. Istotna jest dostępność wody: szczególnie rzucają się w oczy po obfitszych deszczach. Czeski przegląd specjalistyczny na BOTANY.cz podaje, że najczęściej występuje od marca do listopada, przypominając jednocześnie o możliwości zimowych znalezisk.
Nie jest więc wyłącznie grzybem zimowym. Zimą po prostu często bardziej go zauważamy, ponieważ innych rzucających się w oczy grzybów jest mniej.
(Źródło: BOTANY.cz – Věra Svobodová)
Co robi z drewnem
Uszaki nie są jedynie ozdobą gałęzi. Wykorzystują ich materię organiczną i uczestniczą w rozkładzie drewna. Praca naukowa Jiříego Kouta i Fang Wu charakteryzuje rodzaj Auricularia jako sprawcę białej zgnilizny; u niektórych przedstawicieli dopuszcza również słaby pasożytniczy tryb życia.
Biała zgnilizna wiąże się ze zdolnością do rozkładania także ligniny, jednego z głównych składników drewna. To, co widzimy jako „ucho”, jest przy tym owocnikiem służącym rozmnażaniu; właściwa grzybnia znajduje się wewnątrz podłoża.
(Źródło: Kout i Wu, Forests, 2022)
Grzyb, który po deszczu znów mięknie
Szczególną zdolnością uszaka bzowego jest wyraźna przemiana podczas wysychania i ponownego nawilżenia. Suchy, twardy owocnik może po wchłonięciu wody odzyskać elastyczną, galaretowatą konsystencję.
Nie zawsze jest to jedynie mechaniczne pęcznienie martwej tkanki. Artykuł naukowy z roku 2006 opisuje wykorzystanie wysuszonych owocników oznaczonych jako Auricularia auricula-judae w nauczaniu mykologii: po ponownym nawodnieniu mogą znów wystrzeliwać zarodniki.
Autorzy zalecają jednocześnie wcześniejsze sprawdzenie żywotności konkretnego materiału. Nie można więc twierdzić, że ożyje każdy stary owocnik czy grzyb ze sklepu wysuszony w podwyższonej temperaturze.
(Źródło: Weber i Webster, Mycologist, 2006)
Czy to ten sam „czarny grzyb” co w kuchni azjatyckiej?
Często chodzi o bliskiego krewniaka, a nie o ten sam gatunek.
Przez długie lata pod nazwą Auricularia auricula-judae ujmowano wspólnie uszaki europejskie i azjatyckie. Jednak Wu i współautorzy w roku 2014 porównali morfologię i cechy genetyczne 33 zbiorów z natury oraz dziesięciu próbek z uprawy. Wykazali, że ważny chiński grzyb uprawny znany jako heimuer różni się od europejskiego uszaka bzowego. Opisali go jako odrębny gatunek Auricularia heimuer.
(Źródło: Wu i in., Phytotaxa, 2014)
Sytuacja jest jeszcze bardziej zróżnicowana: w uprawie i handlu pojawiają się również inne gatunki, na przykład Auricularia cornea. Także określenia „wood ear”, „mu-err” czy „czarny grzyb” same w sobie nie wskazują więc dokładnego gatunku biologicznego. Różnorodność rodzaju dokumentuje obszerne badanie morfologiczne i genetyczne z roku 2021.
(Źródło: Wu i in., Global Diversity and Updated Phylogeny of Auricularia, 2021)
Precyzyjne sformułowanie do czeskiego artykułu brzmi zatem: nasz uszak bzowy należy do tego samego rodzaju co znane azjatyckie „czarne grzyby” uprawne, ale nie musi to być ten sam gatunek.
Dlaczego jest ceniony w kuchni
Uszak bzowy nie wyróżnia się intensywnym grzybowym zapachem. Ceniony jest przede wszystkim za swoją szczególną chrząstkowatą konsystencję. Czeskie Towarzystwo Mykologiczne opisuje go jako grzyb jadalny o specyficznym zastosowaniu kulinarnym.
(Źródło: Czeskie Towarzystwo Mykologiczne – zastosowanie w kuchni)
Jak uprawiać go w domu
Czeski dostawca grzybni Mykosan opisuje uprawę na gałęziach lub klockach drewna drzew liściastych, a także na drobniejszym podłożu roślinnym.
Spośród gatunków drewna poleca na przykład bez, olszę, brzozę, jesion, klon czy buk. Grzybnię umieszcza się w nacięciach lub między rozłupanymi częściami drewna. Ważna jest ochrona przed wysychaniem.
Dla tej grzybni instrukcja podaje:
- przerastanie drewna w temperaturze około 20–25 °C;
- orientacyjny czas przerastania 2–3 miesiące, zależnie od warunków;
- późniejsze owocnikowanie w wilgoci i cieniu w temperaturze 12–20 °C;
- możliwość wielokrotnego owocnikowania na drewnie przez kilka lat.
To praktyczne zalecenia producenta dotyczące jego grzybni. Sama nazwa w instrukcji nie dowodzi, że uprawiany szczep został genetycznie potwierdzony jako europejska Auricularia auricula-judae.
(Źródło: Mykosan – instrukcja uprawy)
Jak uprawia się azjatyckie uszaki na większą skalę
W intensywnej uprawie Auricularia heimuer stosuje się również worki z podłożem na bazie trocin, wzbogaconym o dodatkowe składniki odżywcze. Po obróbce cieplnej i zaszczepieniu następuje przerastanie grzybnią, a następnie zapewnia się kontrolowane warunki do tworzenia owocników.
Na przykład w badaniu ze szczepem CCMJ 1252 stosowano podłoże zawierające 82 % trocin, 12 % otrąb oraz mniejsze dodatki mąki sojowej i kukurydzianej, a także składników mineralnych. Worki pozostawiano do przerośnięcia w temperaturze 25 °C.
To przykład konkretnej procedury badawczej, a nie uniwersalna receptura dla wszystkich uszaków. Ta sama praca wykazała ponadto, że na wynik uprawy wpływa również światło.
(Źródło: Qiu i in., Cells, rocznik 2023)
Sprawdzone ciekawostki i osobliwości
1. Także w Czechach wśród znanych „uszu” krył się nowy gatunek
Jiří Kout i Fang Wu opisali w roku 2022 gatunek Auricularia cerrina na podstawie zbiorów z Republiki Czeskiej, konkretnie z drewna dębu burgundzkiego.
Od pospolitego uszaka bzowego różni się kombinacją cech: czarniawymi świeżymi owocnikami, obecnością szczególnej wewnętrznej warstwy zwanej medulla oraz mniejszymi zarodnikami. Różnicę potwierdziło także porównanie DNA.
To ładny dowód na to, że nawet wśród pozornie dobrze znanych czeskich grzybów wciąż odkrywamy przeoczoną różnorodność.
(Źródło: Kout i Wu, opis Auricularia cerrina, 2022)
2. Wystrzeliwuje zarodniki dzięki napięciu powierzchniowemu wody
U uszaka badanego pod historyczną nazwą Auricularia auricula udało się zarejestrować uwalnianie zarodników za pomocą szybkiej kamery.
Mechanizm wykorzystuje połączenie drobnej kropli Bullera z cieczą na powierzchni zarodnika. Uwolniona energia napięcia powierzchniowego wyrzuca zarodnik. W badaniu stosowano zapis z prędkością do 100 000 klatek na sekundę i opisano początkowe przyspieszenie przekraczające dziesięć tysięcy razy ziemskie przyspieszenie grawitacyjne.
Nie jest to jednak strzelanie na dużą odległość: w tej mikroskopijnej skali opór powietrza bardzo szybko hamuje zarodnik.
Pierwotną nazwę materiału zachowujemy tutaj za autorami; bez ponownej weryfikacji taksonomicznej nie przypisujemy go automatycznie do gatunku europejskiego w dzisiejszym wąskim ujęciu.
(Źródło: Pringle i in., The captured launch of a ballistospore, 2005)
3. Oświetlenie wpływa na to, jak ciemny jest azjatycki „czarny grzyb”
Eksperyment z Auricularia heimuer porównywał cztery natężenia światła. Przy wyższym natężeniu owocniki ciemniały i zawierały więcej melaniny. Naukowcy obserwowali jednocześnie zmiany aktywności genów związanych z odbieraniem światła i wytwarzaniem barwnika.
Barwa nie jest więc jedynie niezmienną cechą przypisaną do nazwy czy odmiany: u badanego szczepu istotnie wpływały na nią warunki wzrostu.
(Źródło: Qiu i in., badania nad wytwarzaniem melaniny pod wpływem światła)
4. Istnieją również niemal białe „uszy”
Czeskie Towarzystwo Mykologiczne wymienia rzadką białą formę pod nazwą Auricularia auricula-judae var. lactea. Zwykła brązowa barwa nie jest więc jedyną postacią, jaką literatura opisuje w tej grupie.
(Źródło: Czeskie Towarzystwo Mykologiczne – biała forma)
5. Opowieść o Judaszu to folklor, a nie udokumentowane wydarzenie
Tradycyjne wyjaśnienie łączy nazwę grzyba z legendą, według której Judasz powiesił się na bzie. Przypominające uszy owocniki na drewnie bzu stały się następnie częścią tej opowieści.
Historyczne studium nazewnictwa pokazuje jednak, że pochodzenie i przemiany europejskich nazw są bardziej złożone, niż sugeruje prosta legenda. W tekście popularnonaukowym należy zatem dla ścisłości napisać „według przekazywanej legendy”, zamiast przedstawiać tę opowieść jako fakt historyczny.
(Źródło: Whose Ear? – analiza historyczna i nomenklatoryczna, 2023/2024)
6. Jego nazwa naukowa ma długą historię
Analiza pierwotnych publikacji przypomina nazwę Tremella auricula nadaną przez Linneusza w roku 1753, nazwę Tremella auricula-judae Bulliarda z roku 1789 oraz przeniesienie do rodzaju Auricularia przez Quéleta w roku 1886.
Kiedy więc w starszej książce natrafimy na przykład na nazwę Hirneola auricula-judae, nie musi chodzić o inny grzyb. Często po prostu śledzimy historię jego klasyfikacji.
(Źródło: Historia nazwy naukowej)
(Źródło: Czeskie Towarzystwo Mykologiczne – przegląd synonimów)
Przy specjalistycznych informacjach o uszakach istotne jest sprawdzanie, jaki gatunek autorzy rzeczywiście badali. Zwłaszcza starsze prace azjatyckie używały nazwy Auricularia auricula-judae w szerszym znaczeniu. Ich wyników dotyczących uprawy lub biochemii nie można więc bez weryfikacji przypisywać naszemu europejskiemu uszakowi bzowemu.