Kliknij, aby przeczytać pierwszą część opowieści

Kliknij, aby przeczytać drugą część opowieści

Jak opowiadałem ostatnio, dostaliśmy w szpitalu do dyspozycji książkę Abeceda diabetu, do której zabraliśmy się oboje jako rodzice. Udało mi się ją bardzo szybko przestudiować i konsultowałem nowo zdobytą wiedzę ze swoim dia-kumplem. Jednocześnie, jako że jestem osobą ciekawą świata, a do tego biologia zawsze mnie interesowała, zamówiłem sobie jeszcze inne mądre książki. Owa Abeceda diabetu to właściwie taka „instrukcja obsługi” dla pacjentów i ich rodziców, ale na rynku są też książki dla lekarzy i studentów medycyny, książki dla lekarzy innych specjalności, ponieważ człowiek z cukrzycą (DM1) wymaga absolutnie szczególnej opieki przy większości zabiegów medycznych, a nawet podczas zwykłego leczenia – ze względu na skład leków itp.

Zostawmy więc Sárinkę w Motole, gdzie wkrótce zaprzyjaźni się z innymi dziećmi i zacznie przyzwyczajać do nowego rytmu dnia, a sami zanurzmy się trochę w teorii. Uwaga autora: Jeśli ten blog czyta jakiś lekarz (nie daj Boże diabetolog), proszę wybaczyć pewne celowe uproszczenia i wziąć pod uwagę, że nie mam wykształcenia w tej dziedzinie. Ten artykuł jest zresztą przeznaczony dla szerokiego grona odbiorców, żeby w miarę możliwości w przystępnej formie mogli wyrobić sobie ogólne pojęcie o tym, jaki krzyż muszą dźwigać chorzy na cukrzycę.

Przede wszystkim trzeba wiedzieć, do czego właściwie organizmowi potrzebna jest insulina. Wielu z nas zapewne pamięta ze szkoły, że insulina powstaje w trzustce, a kujony i ludzie o doskonałej pamięci mechanicznej, ewentualnie także ci ciekawi świata, być może przypomną sobie również pojęcie wysp Langerhansa (dzięki jego szczególnemu brzmieniu). I będą mieli rację, jednak do trzustki wrócimy za chwilę.

Wróćmy do insuliny. Insulina pełni w ludzkim ciele dwie funkcje. Najpierw porozmawiajmy o tej prostszej (prostszej do wyjaśnienia). Wszyscy zapewne zdajemy sobie sprawę, że nasze ciało składa się z komórek. Każda komórka ludzkiego ciała ma określoną, niezastępowalną funkcję (z wyjątkiem komórek macierzystych, których funkcja może się zmieniać, ale nie zaprzątajmy sobie tym głowy). Aby komórka mogła pełnić swoją funkcję, wykonywać swoją pracę, potrzebuje jakiegoś źródła energii. Ponieważ na razie nie jesteśmy cyborgami ani terminatorami, tą energią nie jest elektryczność, lecz glukoza. (A właściwie energia powstająca podczas jej rozkładu, ale to już znowu zbędny szczegół). Glukoza jest właściwie najprostszym węglowodanem (węglowodany mówią chemicy, biochemicy i lekarze, nam, ZC (zwykłym człowiekom), wystarczy określenie cukry). I tak powoli dochodzimy do tego, po co nam właściwie ta insulina. Insulina umożliwia bowiem glukozie przeniknięcie przez surową ścianę komórkową do wnętrza komórki. Wyobraźmy sobie komórkę jako taką małą twierdzę. A ponieważ wrogów jest wokół mnóstwo, na murach oprócz różnych żołnierzy stoi także strażnik bramy (receptor insulinowy). Gdy przybiegnie insulina, strażnik od razu wie, że trzeba opuścić most zwodzony, złożony z wielu mechanizmów, kółek i łańcucha, i wpuścić do środka dostawców z glukozą. Nikomu innemu strażnik nie da się nabrać. Jeśli mamy w twierdzy zapasy, możemy wesoło pracować dalej, a także bronić się przed wszystkimi napastnikami.

Jak wszędzie, istnieją wyjątki, które wcale nie są bez znaczenia i są tu po to, żeby zrozumienie tego wszystkiego nie przyszło nam zbyt łatwo. Wyjątkiem są między innymi komórki nerwowe. Np. mózg potrafi wykorzystywać glukozę z krwi także bez obecności insuliny. Dla pacjentów z DM1 jest to ze wszech miar bardzo przyjemny wyjątek.

Wiemy już zatem pierwszą ważną rzecz o tym, do czego w ciele służy insulina, teraz zajmijmy się drugą. Jako organizm musimy uzupełniać energię – czyli jeść, pałaszować, ucztować i się opychać. Większość produktów spożywczych zawiera jakieś cukry (czyli owe węglowodany, zwane też dawniej wodanami węgla).

Należy do nich owa prosta glukoza (zwana także cukrem gronowym ze względu na jej większą zawartość w winogronach). Znajdziemy ją jednak również w innych owocach jako jeden ze składników cukrowych. Glukozy nie trzeba w skomplikowany sposób trawić ani rozkładać, trafia bezpośrednio do krwi, tak jak ją Pan Bóg stworzył.

Dalej mamy fruktozę (tzw. cukier owocowy), która nazywa się tak właśnie dlatego, że występuje przede wszystkim w owocach. Fruktoza także bardzo łatwo dostaje się do krwi bez skomplikowanych procesów trawiennych. Musi jednak najpierw wybrać się na wycieczkę do wątroby, gdzie zostaje przekształcona w poszczególne cząsteczki glukozy.

Kolejną i chyba najbardziej znaną substancją słodzącą jest sacharoza (tzw. cukier buraczany) – sacharoza to najwierniejszy obraz tego, co nazywamy cukrem – w kostkach, kryształem, drobnym, pudrem. Tak naprawdę sacharoza składa się z jednej cząsteczki glukozy i jednej cząsteczki fruktozy. Jej trawienie jest więc znowu więcej niż łatwe i bardzo szybko dostaje się ona do krwi. Tym szybciej, jeśli jest rozpuszczona w płynie – typowo w słodkich napojach – soku, lemoniadzie itp.

Do mniej znanych cukrów należy laktoza (cukier mleczny), która występuje w mleku i niektórych produktach mlecznych (kefirze, jogurcie, maślance, śmietanie). Ciekawostką jest to, że nie występuje w serach i twarogu, ponieważ opuszcza ten produkt podczas procesu produkcji – będąc zawarta w serwatce. Laktoza składa się z jednej cząsteczki glukozy i jednej cząsteczki galaktozy, która jest już dość wyrafinowanym, skomplikowanym cukrem wymagającym solidniejszego trawienia.

Bardzo lubianym cukrem jest maltoza (cukier słodowy). I jak wtajemniczeni zapewne już wiedzą, jest to cukier zawarty w słodzie, a więc w piwie. Mniam. Maltoza powstaje podczas fermentacji wskutek rozkładu skrobi jęczmiennej na krótkie łańcuchy dwóch lub trzech cząsteczek glukozy. W praktyce oznacza to jednak zarówno to, że w piwie cukru jest od groma (dlatego nazywa się je też płynnym chlebem), jak i to, że trafia on do krwi piekielnie szybko.

Omówiliśmy więc cukry proste, ale mamy tu również cukry złożone. Wśród nich prym wiedzie skrobia. Skrobia składa się z długiego łańcucha cząsteczek glukozy połączonych ze sobą wiązaniami chemicznymi. Jej rozkład i wchłanianie przebiegają znacznie wolniej niż w przypadku cukrów prostych. Skrobię znajdziemy w ziemniakach, zbożach, ryżu, roślinach strączkowych itp., a oczywiście także we wszystkich innych produktach z tych surowców (chipsach, frytkach, mące itp.).

Jeśli zatem zjemy coś zawierającego cukry (a jak widzimy, poza mięsem, niektórymi warzywami, serami i twarogiem jest to właściwie wszystko), ten cukiereczek prędzej czy później zacznie płynąć nam w żyłach w postaci glukozy w ilości większej niż mała. Co z nim zrobić. Zdrowy organizm ma łatwo. Schowa go do magazynu. Magazynów cukru jest w organizmie kilka. Podręczne magazyny mają mięśnie, kolejny podręczny magazyn znajduje się w nerkach, ale największy, główny hangar jest w wątrobie. W tych magazynach cukier zostaje odłożony w postaci glikogenu (substancji złożonej z wielu cząsteczek glukozy, które jednak łatwo z powrotem się uwalniają). I właśnie do tego, żeby schować cukier do magazynu, służy tak przez nas wychwalana insulina.

W następnym rozdziale opowiemy sobie o tym, jak regulowany jest poziom cukru we krwi zdrowego człowieka, ale teraz z pewnością bardziej interesuje was, na czym właściwie polega ta cukrzyca.

Na rynku mamy dwa (podstawowe) rodzaje cukrzycy (w rzeczywistości nawet więcej, ale znowu nie wdawajmy się niepotrzebnie w szczegóły), o czym wspominaliśmy już w poprzednich częściach. Najpierw krótko opowiem o cukrzycy drugiego typu, DM2 – to ta, którą zwykle znacie od swoich babć i dziadków. W tej cukrzycy produkcja insuliny u chorego jest zupełnie prawidłowa (nieraz wręcz zwiększona), problem polega jednak na tym, że receptory insulinowe w komórkach (czyli owi strażnicy na murach ściany komórkowej) przestają być wrażliwe na insulinę. Po prostu nie rozpoznają insuliny i nie otwierają dostatecznie bramy, by mogła wejść glukoza. Tę chorobę zwykle można opanować (zależnie od jej nasilenia) zmianą sposobu odżywiania, jednak przy jej lekceważeniu i długotrwałym nieprzestrzeganiu zasad istnieje poważne zagrożenie dodatkowymi powikłaniami prowadzącymi (o tym opowiemy sobie kiedy indziej) aż do ślepoty, amputacji kończyn i zniszczenia nerek. Jak lubią mawiać diabetolodzy, problem z DM2 polega na tym, że cukrzyca nie boli, a pacjenci bardzo słabo się przez to pilnują, ponieważ nie odczuwają na sobie skutków choroby.

Jeśli chodzi o pojawienie się DM2, następuje to zwykle po 40 roku życia, a rzeczywiście mają tu wpływ dziedziczność, otyłość, ewentualnie choroba metaboliczna. Dość o DM2 – ponieważ nie znam wszystkich jej szczegółów, skupmy się na DM1, o której z kolei być może wy nie wiecie aż tak wiele.

Zasada DM1 jest więc dokładnie odwrotna. Receptory insulinowe w komórkach wręcz łakną insuliny, ale osoby chore na DM1 po prostu jej nie mają. Przyczyną jest reakcja autoimmunologiczna, która stopniowo niszczy komórki produkujące insulinę. Co to jest choroba autoimmunologiczna? Ludzkie ciało opanowało sztukę odporności – czyli zdolności do obrony. Ma środki, którymi broni się przed niepożądanymi substancjami lub mikroorganizmami w organizmie – czyli poprzez reakcję immunologiczną. Ministerstwu obrony organizmu podlega przede wszystkim armia białych krwinek. Reakcja autoimmunologiczna to stan, w którym ciało zaczyna uznawać własną tkankę za obcą, czyli niepożądaną – w tym przypadku komórki Beta w wyspach Langerhansa trzustki. Nasyła na nie odpowiednie limfocyty (jeśli się nie mylę, są to limfocyty T), a te stopniowo zaczynają likwidować komórki Beta.

Przez jakiś czas niczego nie widać. Mogą to być tygodnie, miesiące, rzadko lata. A to dlatego, że zdrowy człowiek ma wielokrotnie większy potencjał komórek beta, niż wynosi rzeczywiste zapotrzebowanie. (W jednej z książek padło fantastyczne stwierdzenie, że każdy organ człowieka ma zapas mocy, a człowiek wykorzystuje tylko ułamek jego możliwości. Widać to szczególnie w przypadku mózgu, jeśli zajrzeć choćby do Urzędu Rządu albo do Izby Poselskiej... jakież to rezerwy...). W związku z tym początek choroby trudno zauważyć, a lekarzom i naukowcom trudno też znaleźć dokładne przyczyny jej powstania. Faktem pozostaje jednak, że tego procesu nie potrafimy już zatrzymać. (A właściwie pewne sposoby istnieją, ale w obecnej postaci są znacznie bardziej wyniszczające niż terapia zastępcza insuliną).

Człowiekowi stopniowo, krok po kroku, ubywa więc komórek beta produkujących insulinę. W ostatniej fazie pojawia się krytyczny niedobór insuliny. (Krąży mit, że cukrzycę pierwszego typu wywołuje choroba – grypa itp. W rzeczywistości owa grypa tylko zwraca uwagę na chorobę. A to dlatego, że właśnie podczas choroby ciało potrzebuje znacznie więcej insuliny niż zwykle, więc właśnie wtedy dochodzi do tego krytycznego niedoboru insuliny i cukrzyca zaczyna się w pełni objawiać).

Podczas gdy w zwykłym trybie komórki beta się obijają i tylko od czasu do czasu wydzielają pulsacyjnie trochę insuliny, w krytycznej fazie choroby reszta komórek beta pracuje stale na pełnych obrotach. Eksperymenty medyczne wykazały, że po dłuższym okresie wysokiego poziomu cukru we krwi przestają one potem reagować zupełnie, nawet u zdrowego człowieka.

Chory na razie o tym nie wie, ale poziom cukru we krwi, który zdrowy organizm utrzymuje na bardzo stałym poziomie, zaczyna rosnąć. Kiedy osiągnie tzw. próg nerkowy, nerki zaczynają wydalać cukier z moczem (tzw. glukozuria). Do tego muszą jednak wydalić także duże ilości płynów, chory zaczyna odczuwać pragnienie i dużo pije. Jednocześnie dochodzi do nadmiernego oddawania moczu (wielomocz), często także do konieczności oddawania moczu w nocy, mniejsze dzieci mogą na przykład znów zacząć moczyć się podczas snu. Jednak nawet z moczem organizmowi nie udaje się wydalić całego cukru i jego poziom we krwi pozostaje wysoki.

Do tego komórki tracą możliwość wykorzystywania glukozy jako źródła energii i przychodzi zmęczenie. Bo choć krew jest dosłownie przeładowana glukozą, komórki bez insuliny nie potrafią jej wykorzystać. Ciało znajduje więc sobie alternatywne źródło energii – tłuszcze. Zamiast tradycyjnych reakcji zaczyna utleniać tłuszcze, tzw. Acetyl CoA (podobny proces zachodzi także podczas dłuższego głodowania zdrowego człowieka, ale w znacznie mniejszym zakresie). Energia powstała podczas utleniania Acetyl CoA może zostać wykorzystana przez komórki jako źródło zastępcze, ale po pierwsze jest to energia bardzo mało wydajna, a po drugie podczas tej reakcji chemicznej powstają jako produkt uboczny tzw. ciała ketonowe (aceton i podobne kwaśne paskudztwa). Organizm ma nagle mnóstwo pracy z pozbywaniem się tych produktów przemiany, ponieważ powstają w dużych ilościach. Zostaje zaburzona tzw. równowaga kwasowo-zasadowa – czyli równowaga między środowiskiem kwaśnym a zasadowym. Części kwaśnych substancji organizm pozbywa się z moczem, a część wydycha – u chorych pojawia się głęboki, tzw. oddech Kussmaula, a w oddechu czuć charakterystyczny kwaśny zapach acetonu.

Chory stopniowo słabnie i staje się osowiały, narastająca kwasowość środowiska prowadzi stopniowo do wymiotów, pojawia się odwodnienie, a z czasem wraz z zatruciem ketonami (kwasicą ketonową) śpiączka i śmierć.

To znaczy przynajmniej zanim pojawiła się insulina... ale o tym następnym razem.

(Ciąg dalszy następnym razem, znów w poniedziałek o 16:35)

RIK pisał to w czasie powstawania pierwotnego bloga, nie wszystkie informacje wytrzymują porównanie z obecną wiedzą.